Գարեգին Տեր-Հարությունյան Ավելի հայտնի որպես Գարեգին Նժդեհ, ի վախ թշնամիների հայտնի եւ որպես <<Աժդահա Փաշա>>։Գարեգին Նժդեհը ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 1-ին Արաքսի ձախ ափին գտնվող Կզնուտ գյուղում Մեծ Հայքի պատմական Վասպուրական Նահանգի Նախճվան Գավառում։Նժդեհի Մայրը՝ Տիրուհի Գյուլնազարյանը նույնպես ծնվել էր Կզնուտում 1850-ականներին Դարբին գյուլնազարի ընտանիքում Գյուղացիները երբեմն նրան Խաթայի են կոչում։Ամուսնանալով Կզնուտի հոգեւորական Տեր Սահակ Տեր-Հարությունյանի որդու Եղիշեի հետ ունենում է 4 երեխա որոնցից կրտսերը Գարեգինն էր նա ընդամենը 2 տարեկան էր, երբ մահացավ նրա հայրը:<<Գարեգին>> նշանակում է Գարնան ավետաբեր եւ Իսկապես Գարեգին Նժդեհը Հայոց պատմությունում Հրե զորության Վերածնունդի՝ Գարնան ավետաբերն էր:Գարեգին Նժդեհին բարձրագույն ռազմական կրթություն է օգնում ստանալ նրա ազգականներից մեկը՝ ցարական բանակի սպա Ցոլակը։

Գարեգին Նժդեհը հասուն տարիքում գրեթե չի ապրել մոր հետ։ Սակայն ինչպես վկայում են <<Առյուծածին Մայրեր>> ու <<Բանտային գրառումներ>>գրվածքները, մոր լուսավոր կերպարը միշտ ուղեկցել է Նժդեհին։Սկզբնական կրթությունը ստացել է տեղի ծխական Հայկական դպրոցում, որի փակվելուց հետո՝Նախիջեւան քաղաքի ռուսական դպրոցում։Ուսումը Շարունակել է Թիֆլիսի առաջին գիմնազիայում եւ 17 տարեկանից միանալով Հայ ազատագրական շարժմանը կյանքը նվիրել հայրենապաշտպանությանը։ 1903 թվականին գիմնազիան ավարտելուց հետո գիմնազիայի ուղեգրով ընդունվել է Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իրավաբանական բաժին և ուսանել է երկու տարի։1905 թվականից վճռական պայքար է սկսել իմպերիալիստական Ռուսաստանի եւ սուլթանական թուրքիայի դեմ:

1906 թվականին Ռոստոմի՝ Ստեփան Զորյանի օժանդակությամբ մեկնել է Բուլղարիա ։ Ռոստոմի աջակցությամբ և մակեդոնական ազատագրական շարժման հայազգի ղեկավարների' Մուցիկի և Գագոյի միջնորդությամբ ընդունվել է Սոֆիայի սպայական դպրոցը։ Այն հաջողությամբ ավարտելով՝ 1907 թվականին ստացել է ենթասպայի կոչում և վերադարձել է Հայաստան։1907 թվականին ՀՅԴ շարքերում մասնակցել է Պարսկական հեղափոխական շարժմանը Զենք և ռազմամթերք տեղափոխելու համար Նժդեհը 1909 թվականին վերադարձել է Կովկաս և ձերբակալվել ցարական իշխանությունների կողմից։ Բանտերում մնալով ավելի քան երեք տարի՝ մեկնել է Բուլղարիա։ 1912 թվականին, երբ սկսվել էր Առաջին Բաղկանյան պատերազմը, հայերի`Թուրքիայի դեմ կռվելու համար հանուն Մակեդոնիայի և Թրակիայի ազատագրության բուլղարական բանակի կազմում ստեղծել է կամավորական վաշտ, որի հրամանատարն էր Անդրանիկ Օզանյանը,իսկ տեղակալը` Գարեգին Նժդեհը։ Նժդեհը այդ պատերազմի ժամանակ վիրավորվել է։Հայկական վաշտը, աչքի ընկնելով մի շարք հաղթական մարտերով, հրաժարվել է մասնակցել Բալկանյան Երկրորդ պատերազմին քանի որ այն վերածվել էր բալկանյան ժողովուրդների ներքին կռիվների, որն ի դեպ շատ «շահավետ» էր թուրքերի համար։Այդ կռիվների ժամանակ Նժդեհը վիրավորվել է, պարգևատրվել է շքերթային սրով, ստացել է ավագ սպայի (поручик) կոչում։ Զորացրվել է 1913 թվականին։ Առաջին աշխարհամարտի նախօրյակին, «ներման» արժանանալով ցարական կառավարության կողմից, Նժդեհը վերադարձել է Կովկաս՝ եւս մեկ անգամ մարտի մտնելու թուրքական զորքի դեմ։ 1914 թվականին նշանակվել է կամավորական 2-րդ գնդի հրամանատար Դրոյի տեղակալ։

1915 թվականի ապրիլին Նժդեհը Անդրանիկ Օզանյանի հայկական կամավորական ջոկատների կազմում մասնակցել է Դիլումնի ճակատամարտին, որը ղեկավարում էր հայկական կորպուսի հրամանատար գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանը։Ռուսատանի կայսեր 1915 թվականի հոկտեմբերի 5-ի որոշմամբ, բանակի գլխավոր շտաբի 1915 թվականի հոկտեմբերի 25-ի թիվ 563 հրամանով, ռազմական նախարար, զորքերի գեներալ Ա․Պոլիվանովի և գլխավոր շտաբի հերթապահ գեներալ-մայոր Արխանգելսկու ստորագրությամբ սահմանվել է հրամանատարների կողմից տեղում կոչումներ շնորհելու պայմանները և կարգը։Հայկական IV-րդ կորպուսի հրամանատար գեներալ Թովմաս Նազարբեկյանը ի կատար է ընդունել բանակի գլխավոր շտաբի հոկտեմբերի 25-ի թիվ 563 հրամանը և Դիլմունի ճակատամարտում օսմանյան բանակի դեմ տարած փայլուն հաղթանակի, բարձր կազմակերպչական ունակությունների համար 1915 թվականի նոյեմբերին սպա Գարեգին Տեր-Հարությունյանին՝ Նժդեհին, արժանացրել է ցարական բանակի կապիտանի կոչմանը։1916 թվականին կամավորական 2-րդ գունդը լուծարվել է, և Նժդեհը իր ջոկատով անցել է Ալեքսանդրապոլ ու միացել Վան-Կոխպի ռազմաճակատի հատվածի հրամանատար գեներալ Թ․ Նազարբեկյանի IV կորպուսին։1916-1917 թվականին օսմանյան բանակի դեմ տարած հաղթանակների, Կոխպի հայությանը փրկելու և անձնազոհության համար կապիտան Նժդեհը Թովմաս Նազարբեկյանի հրամանագերով արժանացել է Գեորգեւյան ոսկե խաչի 2-րդ և Գեորգեւյան արծաթե խաչի 3-րդ աստիճանի պարգևներին։ Այս պարգևները տրվում էին մարտում ցուցաբերած անձնազոհության համար։1918 թվականի ապրիլին գեներալ Նազարբեկյանի IV կորպուսի կազմում որպես հայ-եզդիական հեծյալ ջոկատի հրամանատար կապիտան Նժդեհը վարել է Կարսի մարզի Արջո–Առիճ լեռան և Անիի հարակից տարածքների կռիվները օսմանա-թուրքական ջոկատների դեմ և ապահովել է հայկական զորամասերի անվտանգ նահանջը Կարսից դեպի Ալեքսանդրապոլ։ Նժդեհին հաջողվել է նաև Նիկողայոս Մառի կողմից Անիում պեղված որոշ արժեքավոր նյութեր և իրեր իր հետ տեղափոխել Ալեքսադրապոլ։Մոտենում էր 1918 թվականի մայիսը, վճռվում էր հայոց ճակատագիրը։ Ալեքսանդրապոլում կռվի բռնվելով թուրքական զորքերի դեմ` Նժդեհը իր խմբով նահանջել է Ղարաքիլիսա։ Այստեղ էին նահանջել խուճապի մատնված բազմահազար հայ փախստականներ. տեղի ժողովուրդը նույնպես տագնապի մեջ էր։ Սակայն Նժդեհի գլխավորությամբ իրականցվող Ղարաքիլիսայի եռօրյա հերոսամարտով հայությունը հաստատել է իր հարատևելու կամքը, և այդ հավաքական կամքի զորացման գործում, անշուշտ, անուրանալի է Նժդեհի դերը։ Ղարաքիլիսայում վարած կռիվների համար որոնց ընթացքում վիրավորվել էր արժանացել է ամենաբարձր՝ քաջության շքանշանի։Անկախության հռչակումից հետո` 1918 թվականի վերջին, Նժդեհը ՀՀ կառավարության կողմից նշանակվում է Նախիջեւանի գավառապետ, իսկ 1919 թվականի օգոստոսից՝ Կապարգողթի ընդհանուր զորքերի հրամանատար՝ ռազմական դիկտատոր։1918 թվականից ի վեր Նժդեհը շատ հաճախ չէր ենթարկվում Դաշնակցական Կառավարությանը որի հրամանները բնավ Հայանպաստ չէին դրա վառ օրինակներից է Զանգեզուրյան մարտերից Գողթանի արշավանքը, երբ Ալեքսանդր Խատիսյանի կողմից հրամայված էր գաղթեցնել Գողթանի պաշարված հայությանը Նժդեհը մերժելով հրամանը, փոխարենը, սրբել է ու տեղահանել գավառի թուրքական բնակավայրերը։1919-1920 թվականները Սիսիանում Պողոս Տեր-Դավթյանը իսկ Կապարգողթում Նժդեհը հաղթական արշավանքներ էին վարում մաքրելով Լեռնահայությունը թուրքական գրաշալի մասնիկներից որոնք հրոսակախմբերով թալանում էին Զանգեզուրյան Հայ գյուղացիությունը։Զանգեզուրում ստեղծվեցին Գայլախմբեր որոնք որսում էին թուրք փաշաներին իրենց զորքերով։Տեղի ունեցան Գեղվաձորի, Գեվազի, Շուռնուխի, Կոռնիձորի, Գողթանի, Չավնդուրի եւ մի շարք այլ արշավանքներ որի արդյունքում Լեռնահայաստանը Անառիկ բերդ էր դարձել, որ պաշարված էր բոլշեւիկ-թաթար բարբարոսների կողմից։1920-21 թվականներին երբ ողջ կովկասը Խորհրդայնացվել էր միայն Լեռնահայությունն էր որ չէր ենթարկվում Բոլշեւիկյան Բռնապետությանը 11րդ բանակը որը մինչեւ Լեռնահայաստան մտնելը պարտություն չէր տեսել Ներխուժեց Զանգեզուր Բոլշեւվիկները գրավեցին Գորիսը իր հարակից տարածքներով եւ Կապանի որոշ հատվածը։Նժդեհը իր գայլախմբերով Լեռները բարձրացավ ։երկար ժամանակ

Լեռնահայաստանի գյուղացիությունը թալանի ենթարկվեց բոլշեւիկների տաճիկ-թաթարների կողմից։ Դանակը ոսկորին էր հասել Լեռնահայությունը այլեւս չէր պատրաստում հանդուրժել Օտարների Զվաթողականությունը հետեւլով Սիսիանի եւ Կապանի ապսամբներին ողջ Լեռնահայությունը ապսամբեց Նժդեհը իր գայլախմբերով Սարերից իջնելով ջարդեց Բոլշեւիկյան զորքը եւ դուրս շպրտեց ԼԵռնահայաստանից։1921 թվականի Փետրվարի 18-ին սկսվեց Փետրվարյան Հեղափոխությունը որտեղ խոշորագույն դեր խաղաց Գարեգին Նժդեհը Հեղափոխությամ սկզբից հաշված օրեր առաջ Նժդեճը Ազատագրում ե Եղեգնաձորը եւ Հեղափոխության առաջին օրերին Նժդեհի զորքերը գրոհում են Նոր Բայազետը ինքը Նժդեհը չի հեռանում Զանգեզուրից որպեսզի թշնամին չզգա նրա բացակայությունը։Նոր Բայազետի գրավումից հետո կարիք կար գրավել հարակից գյուղերը որտեղ բնակչության հիմնական մասը մալականներ էին կազմում։Բայազետցիները հրաժարվեցին գրոհ էլ գյուղերը եւ ողջ Գրոհը տապալվեց Նոր Բայազետի գրոհը տապալվեց ինչպես եւ ողջ Հեղափոխությունը։